درحالى كه نگرانى عمومى نسبت به تخريب جنگل هاى شمال كشور بيشتر است، جنگل هاى مناطق غربى ايران در معرض تهديد افزونترى قرار دارند؛ به گونه اى كه طى ۵۰ سال گذشته نيمى از آنها نابود شده اند.
دكتر «محمد حسي
ن جزيره اى» از كارشناسان پيشكسوت جنگلبانى ايران و استاد بازنشسته جنگل شناسى دانشگاه تهران با اعلام اين مطلب گفت: مرحوم استاد كريم ساعى كه بنيانگذار علوم منابع طبيعى در ايران و دستگاه اجرايى جنگلبانى كشور است، در سال ۱۳۲۱ هنگام بررسى اولين قانون جنگل در مجلس شوراى ملى، به منظور تنوير افكار نمايندگان كتابچه اى را تحت عنوان «شمه اى از جنگل هاى ايران» تدوين كرد كه در آن وسعت جنگل هاى ايران ۱۸ ميليون هكتار برآورد شده بود. از اين ميزان ۱۰ ميليون هكتار سهم جنگل هاى غرب، ۳‎/۴ ميليون هكتار سهم جنگل هاى شمال و بقيه سهم ساير مناطق بود.
وى افزود: اكنون پس از پنج دهه وسعت جنگل هاى غرب به ۵ ميليون هكتاررسيده است و جنگل هاى شمال نيز وسعتى برابر ۱‎/۹ ميليون هكتار دارند كه البته ۶۰۰ هزارهكتار آنها مخروبه و روبه فناست.
جزيره اى خاطرنشان ساخت: عمده جنگل هاى صنعتى و تجارى كشور در شمال قرار گرفته اند و به اين جنگل ها از نظر بودجه و تشكيلات نيز توجه بيشترى مى شود، حال آن كه در مناطق غربى و جنگل هاى زاگرس، از چوب درختان صرفاً براى سوخت يا مصارف ساختمانى استفاده مى شود؛ به گونه اى كه اكنون در زاگرس درختان خوب، كهنسال و قابل استحصال تقريباً از ميان رفته اند و فقط پاجوش هاى محدودى، آن هم با فاصله زيا از يكديگر درآمده است.
وى گفت: از آنجا كه بارندگى و رطوبت در غرب كشور كمتر از مناطق شمالى است، بازسازى جنگل نيز به سختى و با كندى بسيار صورت مى پذيرد. جنگل هاى زاگرس در رده جنگل هاى نيمه خشك به حساب مى آيند و درختان با فاصله زيادى از هم رشد مى كنند. بنابراين بازسازى جنگل  مستلزم نهال كارى و آبيارى غيرطبيعى است كه آن نيز در وضعيت كم آب مناطق غربى كار دشوارى تلقى مى شود. به همين سبب آينده جنگل هاى ايران در مناطق نيمه خشك تاريك است.
اين استاد جنگل شناسى كه پيش از دوران بازنشستگى عضو هيأت مديره جنگلبانى ايران بوده است، درباره وضعيت كلى جنگل هاى ايران گفت: جنگل هاى ايران حدود ۷‎/۴ درصد وسعت كشور را شامل مى شوند و طبق نرم هاى جهانى اگر وسعت جنگل هاى كشورى كمتر از ده درصد باشد آن كشور از نظر جنگل فقير است و به اين ترتيب بايد گفت كه ايران در رده يكى از فقيرترين كشورهاى جهان از حيث دارا بودن جنگل قرار دارد.
وى افزود: با اين وجود، ايران از لحاظ تنوع جنگل و گونه هاى درختى فوق العاده غنى است و خصوصاً جنگل هاى شمال كه از عهد سوم زمين شناسى باقى مانده اند، ارزش زيادى دارند.
جزيره اى يادآور شد كه جنگل هاى مشابه اروپا در عصر يخبندان از ميان رفته اند و حتى اين قاره نيز با وجود داشتن جنگل هاى وسيع، فاقد بسيارى از گونه هاى نادرى است كه به راحتى در جنگل هاى شمال ايران يافت مى شود.
وى افزايش جمعيت را مهمترين علت نابودى جنگل ها دانست و اظهار داشت: تبديل جنگل ها به زمين هاى كشاورزى، آتش زدن عمدى يا غيرعمدى جنگل ها، قاچاق چوب و چراى بى رويه دام از مهمترين عوامل انسانى هستند كه تخريب جنگل هاى كشور را موجب شده اند و متأسفانه هنگام برداشت از جنگل نيز درختان سالم، شكيل و قطور را بريده و درختان كم بها و درجه دو يا سه را باقى مى گذارند. همچنين دام هايى كه به صورت گسترده در جنگل به چرا درمى آيند، به نهال هايى كه بايد جايگزين درختان قطع شده شوند، هجوم مى برند.
دكتر جزيره اى گفت: در حال حاضر گفته مى شود كه ۱۲ ميليون هكتار جنگل در كشور وجود دارد و اگرچه بسيارى از جنگل ها نابود شده اند، اما به نظر نمى رسد كه بعضى از گونه هاى جنگلى به كلى از ميان رفته باشند بلكه در معرض خرابى قرار دارند.
وى سرخ دار وشمشاد را از جمله درختان بسيار پربها و با ارزشى معرفى كرد كه به شدت تهديد مى شوند و افزود: درخت شمشاد در نوارى از كوههاى پرينه اروپا تا منطقه زيارت گرگان قابل ملاحظه است اما در ايران بيش از ساير مناطق يافت مى شود و قطر آن در جنگل هاى ما گاه به ۴۰ تا ۵۰ سانتيمتر مى رسد؛ اين درحالى است كه قطر درخت يادشده هرساله يك ميلى متر افزايش مى يابد و از همين جا مى توان فهميد كه قطع درختان شمشاد چه خسارتى را متوجه كشور مى سازد.
عضو سابق هيأت مديره جنگلبانى كشور ساختمان سازى در جنگل ها و خصوصاً در مناطق ييلاقى مازندران را از ديگر علل تخريب جنگل ها دانست كه در سال هاى اخير شدت يافته است و افزود: اين اقدامات ناشى از عدم نظارت سازمان جنگلبانى كشور است و سازمان مزبور نيز با تعداد محدودى مأمور كه تجهيزات كافى ندارند، نمى تواند وظايف خود را به تمامى انجام دهد، آن هم در شرايطى كه حتى برخى مأموران حين انجام وظيفه به قتل مى رسند.
وى درباره راههاى جلوگيرى از تخريب جنگل  ها و احياى آنها گفت: در مرحله نخست بايد به جنگل هاى كشور استراحت داد تا به طور طبيعى به بازسازى خود بپردازند، چرا كه اين نوع بازسازى گرچه طولانى است، اما درعين حال علمى و پايدار است و اشتباههاى بشر در انتخاب گونه ها نيز در آن راه ندارد.
جزيره اى تأكيد كرد: به منظور استراحت دادن به جنگل ها راهى جز اين نداريم كه متناسب با نياز هر منطقه، چوب را از خارج كشور وارد كنيم. اما از آنجا كه كشورهاى ديگر چوب را به قيمت گزافى به ما مى فروشند، بهتر است در جنگل هاى كشورهاى نزديك به ايران و در مناطقى مانند تركيه، كشمير و سيبرى سرمايه گذارى كنيم تا چوب را با بهاى كمترى به دست آوريم.
وى كاشت درختان موردنياز كشور مانند صنوبر را از ديگر راههاى پيشگيرى ازتخريب جنگل ها خواند و گفت: صنوبر كارى در ايران از قديم الايام رواج داشته است، اما در سال هاى اخير اين نوع زراعت به عقب رانده شده و به سبب قيمت بالاى برنج، شاليكارى جايگزين صنوبركارى شده است، حال آن كه توسعه زراعت چوب تجاوز به جنگل ها را به طور محسوسى كاهش مى دهد.
استاد دانشگاه تهران يادآور شد: جدا از صنوبر درختان ديگرى مانند اكاليپتوس و انواع كاج ها وجوددارند كه سريع الرشد هستند و خصوصاً طول فيبر آنها براى توليد كاغذ مرغوب مانند گلاسه مناسب است، اما بعد از انقلاب يك تصور عمومى شكل گرفته كه بر مبناى آن با كاشت درختان كاج و سوزنى برگ مخالفت مى شود. گرچه مخالفت با كاشت درختان غيربومى از زاويه اى درست است، اما همه چوب هاى مورد نياز ما در داخل كشور وجود ندارند و تهيه آنها از خارج گران تمام مى شود. بنابراين بهتر است كه راه را براى كاشت درختان غيربومى به طور كامل نبنديم و با رعايت حدودى آن را به انجام رسانيم.
وى با انتقاد از نگاه مديريت كشور به جنگل ها گفت: وضع قانون و مقررات براى حفظ جنگل ها يك چيز است و اجراى اين مقررات چيز ديگر. سازمان هاى دولتى مسؤول در اين بخش يا اعتبارات و امكانات و نيروى انسانى كافى را در اختيار ندارند، يا نيروهاى متخصص و كارآزموده را جذب سازمان خود نكرده اند.
جزيره اى افزود: در سال هاى اخير افراد زيادى در سازمان جنگل ها بازنشسته شدند كه عمدتاً از متخصصان اين رشته بودند، اما كسانى جايگزين آنها شدند كه در رشته هايى مانند ترويج كشاورزى يا گياه پزشكى تحصيل كرده بودند و اطلاع درستى از جنگل ها نداشتند.
وى تصريح كرد: در استفاده از يك اقتصاددان يا مهندس كشاورزى در رأس سازمان جنگل ها شايد حرف و سخنى نباشد، اما رده هاى پايين تر و بدنه كارشناسى بايد كاملاً متخصص در حوزه جنگل باشند.
اين كارشناس جنگل در پايان سخنان خود گفت: من به دولت توصيه مى كنم كه تصور نكند درختان جنگل خودرو هستند و هر درختى كه قطع شود، فوراً به جايش درخت ديگرى خواهد روييد. اگر چنين بود ما امروز با فقر جنگل روبه رو نبوديم.
وى افزود: اولين اقدام انقلابى كه درباره جنگل ها صورت پذيرفت، ملى كردن آنها بود و دومين اقدام انقلابى نگاه مثبتى بود كه در دولت آقاى خاتمى نسبت به حفاظت از جنگل ها به وجودآمد. در اين دوره صيانت از جنگل هاى شمال كشور با جديت پيگيرى شد و ما اميدواريم كه اين جديت در دولت فعلى به جنگل هاى غرب ايران نيز تسرى يابد.